ઉદ્યોગની પૃષ્ઠભૂમિ

ભારતમાં બાયો-ઊર્જા, ગામડાના બાયોગૅસથી રાષ્ટ્રીય ફરજિયાત નિયમ સુધી.

ચાર દાયકાની નીતિઓએ બાયોમાસને ગ્રામીણ રસોઈ-ઇંધણ કાર્યક્રમમાંથી ભારતના ઊર્જા મિશ્રણનો કાયમી ભાગ બનાવ્યો — આ જ નીતિગત પરિવર્તને બાયોકોલ, પેલેટ્સ અને બ્રિકેટ્સને ઔદ્યોગિક ખરીદદારોની પસંદગીમાં લાવી મૂક્યાં. આ સફર કેવી રીતે થઈ, તે અહીં જુઓ.

• 1981–82રાષ્ટ્રીય બાયોગૅસ વિકાસ પ્રોજેક્ટ (NPBD) શરૂ થયો — ભારતનો પ્રથમ મોટો બાયો-ઊર્જા કાર્યક્રમ, જેણે ગ્રામીણ ભારતમાં કુટુંબ-સ્તરના બાયોગૅસ પ્લાન્ટને સબસિડી આપી.
• 1982બાયોગૅસને વડાપ્રધાનના 20-મુદ્દા કાર્યક્રમમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો અને નવા રચાયેલા બિનપરંપરાગત ઊર્જા સ્રોત વિભાગ (DNES) હેઠળ મૂકવામાં આવ્યો.
• 1992DNES ને સંપૂર્ણ કેન્દ્રીય મંત્રાલય — બિનપરંપરાગત ઊર્જા સ્રોત મંત્રાલય (MNES) — નો દરજ્જો મળ્યો, અને બાયોમાસ વીજળી તથા કૂચા સહ-ઉત્પાદન કાર્યક્રમ શરૂ થયો, જેણે ભારતના પ્રથમ ગ્રિડ-જોડાણવાળા બાયોમાસ વીજ પ્લાન્ટને ટેકો આપ્યો.
• 2002–03NPBD નું પુનર્ગઠન કરીને રાષ્ટ્રીય બાયોગૅસ અને ખાતર વ્યવસ્થાપન કાર્યક્રમ (NBMMP) બનાવવામાં આવ્યો.
• 2006MNES નું નામ બદલીને નવીન અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE) કરવામાં આવ્યું — આજે પણ આ જ નામ છે.
• 2018જૈવ ઇંધણ પરની રાષ્ટ્રીય નીતિ જાહેર થઈ, જેમાં ઇથેનોલ મિશ્રણ અને બાયોડીઝલનાં લક્ષ્યો નક્કી થયાં, અને MNRE હેઠળ બાયોમાસ-આધારિત સહ-ઉત્પાદન કાર્યક્રમ ફરી શરૂ થયો.
• ઑક્ટોબર 2018પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગૅસ મંત્રાલયે SATAT યોજના શરૂ કરી, જેનું લક્ષ્ય દર વર્ષે 1.5 કરોડ ટન ઉત્પાદન કરતા 5,000 કોમ્પ્રેસ્ડ બાયોગૅસ (CBG) પ્લાન્ટ છે.
• 2019પ્રધાનમંત્રી JI-VAN યોજના શરૂ થઈ, જે પાકના અવશેષો અને અન્ય લિગ્નોસેલ્યુલોસિક બાયોમાસ પર ચાલતા બીજી પેઢીના (2G) ઇથેનોલ પ્લાન્ટને નાણાકીય સહાય આપે છે.
• ઑક્ટોબર 2021વીજ મંત્રાલયે ભારતની પ્રથમ બાયોમાસ કો-ફાયરિંગ નીતિ જાહેર કરી, જેમાં કોલસા-આધારિત વીજમથકોને તેમના ઇંધણમાં બાયોમાસ પેલેટ્સ ભેળવવા જણાવાયું.
• મે 2022જૈવ ઇંધણ પરની રાષ્ટ્રીય નીતિમાં સુધારો થયો — 20% ઇથેનોલ મિશ્રણનું લક્ષ્ય 2030થી વહેલું કરીને 2025-26 કરાયું અને પાત્ર કાચા માલની યાદી વિસ્તારાઈ.
• નવેમ્બર 2022MNRE એ રાષ્ટ્રીય બાયો-ઊર્જા કાર્યક્રમ જાહેર કર્યો, જેમાં કચરામાંથી ઊર્જા, બાયોમાસ અને બાયોગૅસ સહાયને ₹858 કરોડના એક જ તબક્કો-I ખર્ચ હેઠળ જોડવામાં આવી.
• જૂન 2023બાયોમાસ કો-ફાયરિંગ નીતિને ફરજિયાત નિયમમાં ફેરવવામાં આવી — નાણાકીય વર્ષ 2024-25થી 5% કો-ફાયરિંગ, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26થી વધીને 7% થશે.
• 2024CAQM કાયદા હેઠળ પાકના અવશેષો બાળવા બદલનો દંડ વધારીને પ્રતિ ઘટના ₹30,000 સુધી કરાયો, અને પ્રધાનમંત્રી JI-VAN યોજનાને કાચા માલની વિસ્તૃત યાદી સાથે 2028-29 સુધી લંબાવાઈ.
• ઑગસ્ટ 2026કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે કોમ્પ્રેસ્ડ બાયોગૅસ માટે ₹23,731 કરોડની સંકલિત રાષ્ટ્રીય યોજના GOBARdhan (નાણાકીય વર્ષ 2026-27–2035-36) ને મંજૂરી આપી, જેમાં SATAT અને સંબંધિત CBG સહાયને એક માળખામાં જોડવામાં આવી.

ઉપરના આંકડા અને તારીખો જાહેર સ્રોતોમાંથી લેવામાં આવી છે — નવીન અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE), વીજ મંત્રાલય, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગૅસ મંત્રાલય અને પત્ર સૂચના કાર્યાલય, ભારત સરકાર — અને સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીની છે. યોજનાઓના ખર્ચ, લક્ષ્યો અને સમયમર્યાદા સમયાંતરે બદલાતાં રહે છે; હાલ અમલી નિયમો માટે અમારું નીતિઓ અને નિયમોનું પેજ જુઓ, અથવા પાલન કે રોકાણ અંગેનો નિર્ણય લેતાં પહેલાં સંબંધિત મંત્રાલયનાં સત્તાવાર જાહેરનામાં તપાસો.